Towarzystwo w chwili obecnej składa się z 10 samodzielnych Oddziałów terenowych reprezentowanych - jako jedna organizacja zarejestrowana, z osobowością prawną - przez Zarząd Główny z siedzibą w Warszawie. Jest organizacją pozarządową, niekomercyjną, ukierunkowaną na działalność określoną w swym Statucie:

1. popularyzacja nauk o Ziemi i o środowisku przyrodniczym oraz działania na rzecz podnoszenia kwalifikacji członków Towarzystwa w tym zakresie;
2. inicjowanie, popieranie i wykonywanie prac naukowo-badawczych i wdrożeniowych w zakresie nauk o Ziemi, nauk o środowisku przyrodniczym, a także prac o charakterze interdyscyplinarnym;
3. działanie na rzecz ochrony przed zniszczeniem zabytkowych obiektów i okazów przyrodniczych o znaczącej wartości naukowej;
4. upowszechnianie idei kształtowania ochrony środowiska przyrodniczego wraz z wypracowaniem właściwych dla tego celu sposobów i form działania.

1. organizowanie zjazdów, sympozjów i konferencji naukowych;
2. organizowanie odczytów, prelekcji, pokazów filmowych oraz wycieczek;
3. organizowanie wystaw, pokazów oraz giełd minerałów, skał i skamieniałości;
4. gromadzenie zbiorów związanych z naukami o Ziemi i naukami o środowisku przyrodniczym;
5. organizowanie i uczestniczenie w ochronie środowiska przyrodniczego, zabytkowych obiektów przyrody i okazów przyrodniczych o wartości naukowej;
6. organizowanie zespołów naukowo-badawczych, naukowego doradztwa i konsultacji - na zlecenie zainteresowanych instytucji lub osób - w trybie obowiązujących w tym zakresie przepisów ogólnych;
7. prowadzenie prac naukowo-badawczych i wdrożeniowych - samodzielnie, we współdziałaniu a także na zlecenie innych jednostek organizacyjnych, w tym placówek naukowych;
8. organizowanie wypraw poznawczych i badawczo-naukowych;
9. utrzymywanie łączności z innymi towarzystwami i instytucjami w kraju i za granicą mającymi podobne cele działania;
10. wydawanie drukiem własnych wydawnictw;
11. zakładanie i prowadzenie bibliotek specjalistycznych.

• realizację inwentarza jaskiń polskich - jako wydawnictwa seryjnego (łącznie wydano 13 oddzielnych tomów dla różnych rejonów jaskiniowych Polski, dalsze tomy są w przygotowaniu) - przez zespół przy Zarządzie Głównym;
• zorganizowanie ważnej dla Krakowa problemowej sesji naukowej n.t. Woda dla Krakowa (marzec 1997 r.) - przez Oddział Krakowski wraz z Polskim Klubem Ekologicznym przy Akademii Górniczo-Hutnioczej im. Stanisława Staszica w Krakowie;
• organizację dwóch, ogólnopolskich konferencji naukowych na temat przyrody Tatr polskich i problemów jej ochrony w Tatrzańskim Parku Narodowym (pierwsza w 1995 r., druga TATRY 2000 w październiku br.) - przez Oddział Krakowski we współpracy z Tatrzańskim Parkiem Narodowym;
• sporządzenie opracowania - w drodze ankietyzacji - na temat stanu polskiego muzealnictwa przyrodniczego (dla Ministerstwa Środowiska) - przez zespół przy Zarządzie Głównym;
• wykonanie w 1999 i 2000 r. monitoringu zmian środowiska przyrodniczego w wybranych jaskiniach tatrzańskich pod wpływem presji antropogenicznej (Raport dla Dyrekcji TPN) - przez zespół przy Zarządzie Głównym.